Rozwód — przesłanki i przebieg postępowania rozwodowego

Czym jest rozwód i kiedy sąd może go orzec?

Rozwód to sądowe rozwiązanie małżeństwa między żyjącymi małżonkami. W polskim prawie rozwód nie jest automatyczny — sąd bada zarówno przesłanki pozytywne (uzasadniające rozwód), jak i przesłanki negatywne (wykluczające jego orzeczenie), a ponadto rozstrzyga szereg kwestii dotyczących dzieci, mieszkania i majątku małżonków w jednym wyroku.

Podstawa prawna — art. 56–58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

Rozwód regulują przepisy Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: k.r.o.), a konkretnie art. 56–58 k.r.o., znajdujące się w Dziale IV „Ustanie małżeństwa”.

Przesłanka pozytywna — zupełny i trwały rozkład pożycia (art. 56 § 1 k.r.o.)

Zgodnie z art. 56 § 1 k.r.o.: jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że rozkład pożycia jest zupełny, gdy między małżonkami ustały więzi duchowe, fizyczne i gospodarcze, a trwały, gdy z okoliczności sprawy wynika, że powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi.

Przesłanki negatywne — kiedy rozwód jest niedopuszczalny? (art. 56 § 2–3 k.r.o.)

Nawet przy zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia rozwód może zostać wykluczony. Zgodnie z art. 56 § 2 k.r.o., rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków, albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Zgodnie z art. 56 § 3 k.r.o., rozwód jest również niedopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia — chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód, albo odmowa jego zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Ten ostatni przepis ma zapobiec sytuacjom, w których małżonek, który sam doprowadził do rozpadu małżeństwa, wykorzystywałby rozwód jako narzędzie do „nagrodzenia się” za własne naganne zachowanie.

Orzekanie o winie (art. 57 k.r.o.)

Zgodnie z art. 57 § 1 k.r.o., orzekając rozwód, sąd musi jednocześnie rozstrzygnąć, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia. Jest to obowiązek sądu, nie zaś jego uprawnienie. Wyjątek przewiduje art. 57 § 2 k.r.o. — na zgodny wniosek małżonków sąd zaniecha orzekania o winie, a wówczas następują takie skutki, jak gdyby żaden z małżonków winy nie ponosił. W praktyce rozwód „bez orzekania o winie” jest znacznie szybszy i mniej konfliktowy niż rozwód z ustalaniem winy.

Co jeszcze rozstrzyga sąd w wyroku rozwodowym? (art. 58 k.r.o.)

Wyrok rozwodowy nie ogranicza się do samego rozwiązania małżeństwa. Zgodnie z art. 58 § 1 k.r.o., sąd rozstrzyga także o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem małżonków, o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dziecka. Sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków w tym zakresie (tzw. plan wychowawczy), o ile jest ono zgodne z dobrem dziecka. Zgodnie z art. 58 § 1a k.r.o., w braku porozumienia sąd samodzielnie rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, mając na uwadze prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców — może przy tym ograniczyć władzę jednego z rodziców do określonych obowiązków i uprawnień, jeśli wymaga tego dobro dziecka. Na zgodny wniosek stron sąd może odstąpić od orzekania o kontaktach (art. 58 § 1b k.r.o.).

Zgodnie z art. 58 § 2 k.r.o., jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd orzeka także o sposobie korzystania z niego przez czas wspólnego zamieszkiwania po rozwodzie. W wyjątkowych wypadkach, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję. Na zgodny wniosek stron sąd może również orzec o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu go jednemu z małżonków, jeśli drugi wyrazi zgodę na jego opuszczenie. Ponadto, zgodnie z art. 58 § 3 k.r.o., na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku rozwodowym dokonać podziału majątku wspólnego, o ile nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu.

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

Sprawa rozwodowa łączy w sobie wiele wątków — emocjonalny, majątkowy i rodzicielski. Warto skonsultować się z adwokatem rozwodowym, gdy:

• zastanawiasz się, czy w Twojej sytuacji zachodzą przesłanki do orzeczenia rozwodu,
• drugi małżonek sprzeciwia się rozwodowi, a Ty jesteś uznawany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia,
• małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci i konieczne jest wypracowanie planu wychowawczego,
• chcesz, aby sąd rozstrzygnął o podziale majątku już w wyroku rozwodowym,
• istnieje spór o sposób korzystania ze wspólnego mieszkania po rozwodzie.

Część tych zagadnień rozstrzyga się następnie w odrębnym postępowaniu o podział majątku wspólnego.

Podsumowanie

Rozwód wymaga wykazania zupełnego i trwałego rozkładu pożycia oraz braku przesłanek negatywnych. Kluczowe wnioski:

• rozwód jest niedopuszczalny, gdy zaszkodziłby dobru wspólnych małoletnich dzieci lub byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
• małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia co do zasady nie może żądać rozwodu bez zgody drugiej strony,
• sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga nie tylko o rozwiązaniu małżeństwa, ale też o władzy rodzicielskiej, kontaktach, kosztach utrzymania dziecka i mieszkaniu,
• na wniosek stron możliwe jest też rozstrzygnięcie o podziale majątku wspólnego w tym samym postępowaniu.

Jeśli rozważasz rozwód lub potrzebujesz pomocy w przygotowaniu pozwu rozwodowego, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.

Ciekawostka prawnicza

Przesłanka „zupełnego i trwałego” rozkładu pożycia, mimo że brzmi technicznie, wywodzi się z bogatego dorobku orzecznictwa Sądu Najwyższego, który już w latach 50. XX wieku sformułował trójpodział więzi małżeńskich na duchową, fizyczną i gospodarczą — ich całkowite ustanie decyduje o zupełności rozkładu. Co ciekawe, ta linia orzecznicza powstała jeszcze na gruncie przedwojennego dekretu prawa małżeńskiego i przetrwała, praktycznie niezmieniona, aż do dziś, stanowiąc fundament interpretacji art. 56 k.r.o.