Czym jest rozwód i kiedy sąd może go orzec?
Rozwód to sądowe rozwiązanie małżeństwa między żyjącymi małżonkami. W polskim prawie rozwód nie jest automatyczny — sąd bada zarówno przesłanki pozytywne (uzasadniające rozwód), jak i przesłanki negatywne (wykluczające jego orzeczenie), a ponadto rozstrzyga szereg kwestii dotyczących dzieci, mieszkania i majątku małżonków w jednym wyroku.
Podstawa prawna — art. 56–58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
Rozwód regulują przepisy Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: k.r.o.), a konkretnie art. 56–58 k.r.o., znajdujące się w Dziale IV „Ustanie małżeństwa”.
Przesłanka pozytywna — zupełny i trwały rozkład pożycia (art. 56 § 1 k.r.o.)
Zgodnie z art. 56 § 1 k.r.o.: jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że rozkład pożycia jest zupełny, gdy między małżonkami ustały więzi duchowe, fizyczne i gospodarcze, a trwały, gdy z okoliczności sprawy wynika, że powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi.
Przesłanki negatywne — kiedy rozwód jest niedopuszczalny? (art. 56 § 2–3 k.r.o.)
Nawet przy zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia rozwód może zostać wykluczony. Zgodnie z art. 56 § 2 k.r.o., rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków, albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Zgodnie z art. 56 § 3 k.r.o., rozwód jest również niedopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia — chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód, albo odmowa jego zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Ten ostatni przepis ma zapobiec sytuacjom, w których małżonek, który sam doprowadził do rozpadu małżeństwa, wykorzystywałby rozwód jako narzędzie do „nagrodzenia się” za własne naganne zachowanie.
Orzekanie o winie (art. 57 k.r.o.)
Zgodnie z art. 57 § 1 k.r.o., orzekając rozwód, sąd musi jednocześnie rozstrzygnąć, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia. Jest to obowiązek sądu, nie zaś jego uprawnienie. Wyjątek przewiduje art. 57 § 2 k.r.o. — na zgodny wniosek małżonków sąd zaniecha orzekania o winie, a wówczas następują takie skutki, jak gdyby żaden z małżonków winy nie ponosił. W praktyce rozwód „bez orzekania o winie” jest znacznie szybszy i mniej konfliktowy niż rozwód z ustalaniem winy.
Co jeszcze rozstrzyga sąd w wyroku rozwodowym? (art. 58 k.r.o.)
Wyrok rozwodowy nie ogranicza się do samego rozwiązania małżeństwa. Zgodnie z art. 58 § 1 k.r.o., sąd rozstrzyga także o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem małżonków, o kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dziecka. Sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków w tym zakresie (tzw. plan wychowawczy), o ile jest ono zgodne z dobrem dziecka. Zgodnie z art. 58 § 1a k.r.o., w braku porozumienia sąd samodzielnie rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej, mając na uwadze prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców — może przy tym ograniczyć władzę jednego z rodziców do określonych obowiązków i uprawnień, jeśli wymaga tego dobro dziecka. Na zgodny wniosek stron sąd może odstąpić od orzekania o kontaktach (art. 58 § 1b k.r.o.).
Zgodnie z art. 58 § 2 k.r.o., jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd orzeka także o sposobie korzystania z niego przez czas wspólnego zamieszkiwania po rozwodzie. W wyjątkowych wypadkach, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może na żądanie drugiego małżonka nakazać jego eksmisję. Na zgodny wniosek stron sąd może również orzec o podziale wspólnego mieszkania albo o przyznaniu go jednemu z małżonków, jeśli drugi wyrazi zgodę na jego opuszczenie. Ponadto, zgodnie z art. 58 § 3 k.r.o., na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku rozwodowym dokonać podziału majątku wspólnego, o ile nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu.
Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?
Sprawa rozwodowa łączy w sobie wiele wątków — emocjonalny, majątkowy i rodzicielski. Warto skonsultować się z adwokatem rozwodowym, gdy:
- zastanawiasz się, czy w Twojej sytuacji zachodzą przesłanki do orzeczenia rozwodu,
- drugi małżonek sprzeciwia się rozwodowi, a Ty jesteś uznawany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia,
- małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci i konieczne jest wypracowanie planu wychowawczego,
- chcesz, aby sąd rozstrzygnął o podziale majątku już w wyroku rozwodowym,
- istnieje spór o sposób korzystania ze wspólnego mieszkania po rozwodzie.
Część tych zagadnień rozstrzyga się następnie w odrębnym postępowaniu o podział majątku wspólnego.
Najczęściej zadawane pytania
Czy sąd zawsze orzeka o winie w wyroku rozwodowym?
Nie zawsze — choć jest to zasadą, na zgodny wniosek obojga małżonków sąd zaniecha orzekania o winie, a skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków winy nie ponosił.
Czy małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia może uzyskać rozwód?
Co do zasady nie, chyba że drugi małżonek wyrazi na to zgodę albo odmowa tej zgody byłaby w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Czy rozwód jest możliwy, gdy małżonkowie mają małoletnie dzieci?
Tak, ale sąd bada, czy rozwód nie zaszkodzi dobru tych dzieci. Jeśli miałoby to nastąpić, rozwód jest niedopuszczalny mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia.
Czy sąd może w wyroku rozwodowym podzielić majątek wspólny małżonków?
Tak, na wniosek jednego z małżonków, o ile podział ten nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu rozwodowym. W praktyce sądy decydują się na to głównie wtedy, gdy podział majątku jest bezsporny.
Czy można rozwiązać małżeństwo, jeśli jeden z małżonków się na to nie zgadza?
Tak, jeśli spełnione są przesłanki pozytywne rozwodu (zupełny i trwały rozkład pożycia), a brak zgody nie wynika z faktu, że sprzeciwiający się małżonek żąda rozwodu jako wyłącznie winny bez zgody drugiej strony.
Podsumowanie
Rozwód wymaga wykazania zupełnego i trwałego rozkładu pożycia oraz braku przesłanek negatywnych. Kluczowe wnioski:
- rozwód jest niedopuszczalny, gdy zaszkodziłby dobru wspólnych małoletnich dzieci lub byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
- małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia co do zasady nie może żądać rozwodu bez zgody drugiej strony,
- sąd w wyroku rozwodowym rozstrzyga nie tylko o rozwiązaniu małżeństwa, ale też o władzy rodzicielskiej, kontaktach, kosztach utrzymania dziecka i mieszkaniu,
- na wniosek stron możliwe jest też rozstrzygnięcie o podziale majątku wspólnego w tym samym postępowaniu.
Jeśli rozważasz rozwód lub potrzebujesz pomocy w przygotowaniu pozwu rozwodowego, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.
Ciekawostka prawnicza
Przesłanka „zupełnego i trwałego” rozkładu pożycia, mimo że brzmi technicznie, wywodzi się z bogatego dorobku orzecznictwa Sądu Najwyższego, który już w latach 50. XX wieku sformułował trójpodział więzi małżeńskich na duchową, fizyczną i gospodarczą — ich całkowite ustanie decyduje o zupełności rozkładu. Co ciekawe, ta linia orzecznicza powstała jeszcze na gruncie przedwojennego dekretu prawa małżeńskiego i przetrwała, praktycznie niezmieniona, aż do dziś, stanowiąc fundament interpretacji art. 56 k.r.o.