Stosunek pracy nauczyciela — nawiązanie i rozwiązanie

Dwie podstawy zatrudnienia nauczyciela

Status prawny nauczyciela różni się istotnie od statusu typowego pracownika zatrudnionego na podstawie Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 10 ust. 1 Ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. — Karta Nauczyciela (dalej: Karta Nauczyciela), stosunek pracy z nauczycielem nawiązuje się na podstawie umowy o pracę albo mianowania. To właśnie ta dwutorowość — nieznana zwykłym pracownikom — jest fundamentem szczególnej ochrony, jaką ustawa zapewnia nauczycielom.

Zatrudnienie nauczyciela początkującego (art. 10 ust. 2–3a Karty Nauczyciela)

Zgodnie z art. 10 ust. 2 Karty Nauczyciela, stosunek pracy z nauczycielem początkującym, posiadającym wymagane kwalifikacje, nawiązuje się na podstawie umowy o pracę na czas określony — na jeden rok szkolny (lub odpowiednio krócej, jeśli zatrudnienie następuje w trakcie roku szkolnego). Dopiero po spełnieniu określonych warunków — zgodnie z art. 10 ust. 3a Karty Nauczyciela — a więc posiadaniu wymaganych kwalifikacji, przepracowaniu co najmniej 11 miesięcy w szkole oraz uzyskaniu co najmniej dobrej oceny pracy, stosunek pracy nawiązuje się na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony.

Mianowanie nauczyciela — warunki formalne (art. 10 ust. 5 Karty Nauczyciela)

Najwyższy poziom stabilności zatrudnienia zapewnia mianowanie, dostępne dla nauczycieli mianowanych i dyplomowanych. Zgodnie z art. 10 ust. 5 Karty Nauczyciela, warunkiem nawiązania stosunku pracy na podstawie mianowania jest łączne spełnienie następujących przesłanek:

• posiadanie obywatelstwa polskiego (z wyjątkiem obywateli państw członkowskich UE, Szwajcarii lub EFTA),
• posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych i korzystanie z praw publicznych,
• brak toczącego się postępowania karnego o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub postępowania dyscyplinarnego,
• brak prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe,
• brak prawomocnego ukarania określonymi karami dyscyplinarnymi w ostatnich 3 latach przed nawiązaniem stosunku pracy,
• posiadanie kwalifikacji wymaganych do zajmowania danego stanowiska,
• istnienie warunków do zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony.

Zgodnie z art. 10 ust. 6 Karty Nauczyciela, w braku warunków do zatrudnienia w pełnym wymiarze, stosunek pracy z nauczycielem mianowanym lub dyplomowanym nawiązuje się na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w niepełnym wymiarze.

Rozwiązanie stosunku pracy w razie likwidacji szkoły (art. 20 Karty Nauczyciela)

Zgodnie z art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, w razie całkowitej likwidacji szkoły, dyrektor rozwiązuje stosunek pracy z nauczycielem. W razie częściowej likwidacji albo zmian organizacyjnych zmniejszających liczbę oddziałów lub uniemożliwiających dalsze zatrudnienie w pełnym wymiarze, dyrektor rozwiązuje stosunek pracy lub — na wniosek nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania — przenosi go w stan nieczynny.

Zgodnie z art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela, nauczycielowi mianowanemu, z którym rozwiązano stosunek pracy z powyższych przyczyn, przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Rozwiązanie następuje z końcem roku szkolnego, po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu (art. 20 ust. 3 Karty Nauczyciela). Nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego oraz innych świadczeń pracowniczych do czasu wygaśnięcia stosunku pracy, które następuje z upływem sześciu miesięcy pozostawania w tym stanie (art. 20 ust. 5c–6 Karty Nauczyciela).

Rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowanym (art. 23 Karty Nauczyciela)

Poza likwidacją szkoły, ustawa przewiduje odrębny katalog przyczyn rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem zatrudnionym na podstawie mianowania. Zgodnie z art. 23 ust. 1 Karty Nauczyciela, stosunek taki ulega rozwiązaniu m.in.:

• na wniosek samego nauczyciela,
• w razie czasowej niezdolności do pracy spowodowanej chorobą przekraczającej 182 dni (lub 270 dni przy gruźlicy lub w trakcie ciąży),
• w razie orzeczenia lekarskiego o niezdolności do wykonywania dotychczasowej pracy,
• w razie uzyskania negatywnej oceny pracy,
• w razie cofnięcia skierowania do nauczania religii.

Zgodnie z art. 23 ust. 2 Karty Nauczyciela, terminy rozwiązania stosunku pracy różnią się w zależności od przyczyny — np. przy negatywnej ocenie pracy następuje ono z końcem miesiąca, w którym upływa trzymiesięczne wypowiedzenie liczone od otrzymania tej oceny. Zgodnie z art. 23 ust. 4 Karty Nauczyciela, rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowanym może nastąpić także na mocy porozumienia stron albo w razie nieusprawiedliwionego niezgłoszenia się na badanie okresowe lub kontrolne.

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

Spory ze stosunku pracy nauczycieli mają swoją specyfikę, odmienną od ogólnego prawa pracy. Warto skonsultować się z adwokatem specjalizującym się w Karcie Nauczyciela, gdy:

• otrzymałeś wypowiedzenie stosunku pracy w związku z likwidacją lub reorganizacją szkoły,
• kwestionujesz zasadność negatywnej oceny pracy, która ma prowadzić do rozwiązania stosunku pracy,
• nie zgadzasz się z wysokością przyznanej odprawy,
• zostałeś przeniesiony w stan nieczynny i chcesz ustalić swoje prawa w tym okresie,
• dyrektor odmawia nawiązania z Tobą stosunku pracy na podstawie mianowania mimo spełnienia warunków ustawowych.

Zagadnienia te należą do szerszej dziedziny prawa oświatowego.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy nauczyciel może zostać zatrudniony na podstawie mianowania?

Nie — mianowanie jest zarezerwowane dla nauczycieli mianowanych i dyplomowanych, którzy spełniają łącznie wszystkie warunki ustawowe, w tym m.in. niekaralność, pełną zdolność do czynności prawnych oraz istnienie warunków do zatrudnienia w pełnym wymiarze na czas nieokreślony.

Jaka odprawa przysługuje nauczycielowi zwolnionemu z powodu likwidacji szkoły?

Nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania przysługuje odprawa w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy o pracę otrzymuje świadczenia na zasadach ogólnych, przewidzianych dla zwolnień z przyczyn niedotyczących pracowników.

Co to jest stan nieczynny nauczyciela?

To okres, w którym nauczyciel mianowany, z którym rozwiązano by stosunek pracy z powodu częściowej likwidacji szkoły, na swój wniosek pozostaje formalnie zatrudniony, zachowując wynagrodzenie zasadnicze, aż do wygaśnięcia stosunku pracy po upływie sześciu miesięcy.

Czy negatywna ocena pracy automatycznie kończy zatrudnienie nauczyciela?

Nie od razu — skutkuje ona rozpoczęciem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, po upływie którego, z końcem odpowiedniego miesiąca, następuje rozwiązanie stosunku pracy nauczyciela mianowanego.

Czy nauczyciel początkujący od razu otrzymuje umowę na czas nieokreślony?

Nie — początkowo zatrudnia się go na czas określony, na jeden rok szkolny. Umowa na czas nieokreślony jest możliwa dopiero po spełnieniu warunków: posiadaniu kwalifikacji, przepracowaniu co najmniej 11 miesięcy i uzyskaniu co najmniej dobrej oceny pracy.

Podsumowanie

Karta Nauczyciela przewiduje odrębny, bardziej sformalizowany niż w ogólnym prawie pracy system nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy z nauczycielami. Kluczowe wnioski:

• stosunek pracy nawiązuje się na podstawie umowy o pracę lub mianowania, przy czym mianowanie wymaga spełnienia ściśle określonych warunków,
• likwidacja szkoły uprawnia nauczyciela mianowanego do sześciomiesięcznej odprawy,
• rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowanym możliwe jest tylko z przyczyn wskazanych wprost w ustawie,
• negatywna ocena pracy prowadzi do rozwiązania stosunku pracy dopiero po upływie trzymiesięcznego wypowiedzenia.

Jeśli masz wątpliwości co do zasadności rozwiązania Twojego stosunku pracy jako nauczyciela, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.

Ciekawostka prawnicza

Karta Nauczyciela została uchwalona w 1982 r. — w szczytowym okresie stanu wojennego w Polsce — jako odpowiedź na potrzebę uregulowania szczególnego statusu zawodowego nauczycieli, uznawanego wówczas za odrębny od ogólnego prawa pracy. Co ciekawe, mimo licznych nowelizacji na przestrzeni ponad czterech dekad, instytucja mianowania jako szczególnie stabilnej formy zatrudnienia przetrwała wszystkie reformy oświaty i pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych elementów statusu prawnego polskiego nauczyciela na tle innych zawodów regulowanych.