Czym jest spółka jawna i dla kogo jest przeznaczona?
Spółka jawna to najprostsza forma spółki osobowej prawa handlowego, popularna wśród wspólników prowadzących wspólnie działalność gospodarczą — na przykład rodzinne firmy handlowe, warsztaty czy niewielkie przedsiębiorstwa usługowe. Jej konstrukcję reguluje Ustawa z dnia 15 września 2000 r. — Kodeks spółek handlowych (dalej: k.s.h.).
Zgodnie z art. 22 § 1 k.s.h.: spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową. Oznacza to, że spółka działa pod własną nazwą, może nabywać prawa, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana — ma tzw. podmiotowość prawną, choć nie jest osobą prawną jak spółka z o.o.
Najważniejsza cecha, którą musisz zrozumieć przed założeniem takiej spółki, dotyczy odpowiedzialności. W spółce jawnej za długi firmy ponosi się odpowiedzialność nie tylko jej majątkiem, ale również prywatnymi majątkami wszystkich wspólników. To fundamentalna różnica względem spółki kapitałowej.
Odpowiedzialność wspólników spółki jawnej — art. 22 § 2 k.s.h.
To kluczowe zagadnienie dla każdego, kto planuje przystąpić do spółki jawnej. Zgodnie z art. 22 § 2 k.s.h.: każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem art. 31 k.s.h.
Przepis ten oznacza trzy istotne aspekty odpowiedzialności:
- Odpowiedzialność nieograniczona — wspólnik odpowiada całym swoim prywatnym majątkiem (nieruchomości, oszczędności, samochód), a nie tylko wniesionym wkładem.
- Odpowiedzialność solidarna — wierzyciel może żądać zapłaty całości długu od jednego wspólnika, od kilku albo od wszystkich jednocześnie, według własnego wyboru.
- Odpowiedzialność wraz ze spółką — dłużnikiem jest zarówno spółka, jak i każdy ze wspólników.
Warto podkreślić, że odpowiedzialność ta obejmuje także nowego wspólnika przystępującego do już istniejącej spółki — odpowiada on również za zobowiązania powstałe przed jego przystąpieniem.
Subsydiarna odpowiedzialność wspólnika — art. 31 k.s.h.
Odpowiedzialność wspólnika nie oznacza jednak, że wierzyciel od razu sięgnie do jego prywatnego majątku. Chroni go zasada subsydiarności. Zgodnie z art. 31 § 1 k.s.h.: wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (subsydiarna odpowiedzialność wspólnika).
W praktyce oznacza to, że wierzyciel musi najpierw spróbować odzyskać należność z majątku samej spółki. Dopiero gdy okaże się to bezskuteczne, może prowadzić egzekucję z prywatnego majątku wspólnika.
Trzeba jednak pamiętać o dwóch zastrzeżeniach. Po pierwsze, zgodnie z art. 31 § 2 k.s.h., subsydiarność nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna — wierzyciel może więc pozwać wspólnika równolegle. Po drugie, zgodnie z art. 31 § 3 k.s.h., subsydiarna odpowiedzialność wspólnika nie dotyczy zobowiązań powstałych przed wpisem do rejestru.
Jak powstaje spółka jawna? Umowa i rejestracja
Spółka jawna powstaje na podstawie umowy zawartej między wspólnikami. Art. 25 k.s.h. określa, że umowa spółki jawnej powinna zawierać:
- firmę i siedzibę spółki;
- określenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika i ich wartość;
- przedmiot działalności spółki;
- czas trwania spółki, jeżeli jest oznaczony.
Umowę można zawrzeć w tradycyjnej formie pisemnej albo przy wykorzystaniu wzorca umowy udostępnionego w systemie teleinformatycznym (tzw. tryb S24). Spółka jawna powstaje dopiero z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) — wpis ma tu charakter konstytutywny, czyli tworzący spółkę.
Kto reprezentuje spółkę jawną?
Reprezentacja to prawo do dokonywania czynności prawnych w imieniu spółki wobec osób trzecich. Zgodnie z art. 29 § 1 k.s.h., każdy wspólnik ma prawo reprezentować spółkę. Prawo to — jak stanowi art. 29 § 2 k.s.h. — dotyczy wszystkich czynności sądowych i pozasądowych spółki, a zgodnie z art. 29 § 3 k.s.h. nie można go ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich.
Umowa spółki może jednak wewnętrznie modyfikować te zasady. Na podstawie art. 30 § 1 k.s.h. umowa może przewidywać, że wspólnik jest pozbawiony prawa reprezentowania spółki albo że jest uprawniony do jej reprezentowania tylko łącznie z innym wspólnikiem lub prokurentem. Pozbawienie wspólnika prawa reprezentowania może też nastąpić — zgodnie z art. 30 § 2 k.s.h. — wyłącznie z ważnych powodów na mocy prawomocnego orzeczenia sądu.
Udział wspólników w zyskach i stratach — art. 51-52 k.s.h.
Zasady podziału zysku to jeden z najczęstszych powodów sporów między wspólnikami. Zgodnie z art. 51 § 1 k.s.h.: każdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu.
Oznacza to, że domyślnie zyski dzieli się po równo — nawet jeśli jeden wspólnik wniósł znacznie większy wkład niż drugi. Umowa spółki może to jednak zmienić. Jak stanowi art. 51 § 2 k.s.h., określony w umowie udział w zysku odnosi się, w razie wątpliwości, także do udziału w stratach, a art. 51 § 3 k.s.h. pozwala umową zwolnić wspólnika od udziału w stratach.
Kwestię wypłaty zysku reguluje art. 52 § 1 k.s.h.: wspólnik może żądać podziału i wypłaty całości zysku z końcem każdego roku obrotowego. Jeżeli jednak wskutek poniesionej straty udział kapitałowy wspólnika został uszczuplony — zgodnie z art. 52 § 2 k.s.h. — zysk przeznacza się w pierwszej kolejności na uzupełnienie tego udziału.
Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?
Decyzja o wyborze formy prowadzenia działalności ma długofalowe skutki majątkowe. Przed założeniem spółki jawnej warto rozważyć konsultację z prawnikiem, szczególnie gdy:
- zastanawiasz się nad wyborem między spółką jawną a spółką z o.o. ze względu na zakres odpowiedzialności;
- chcesz odpowiednio ukształtować w umowie zasady reprezentacji i podziału zysku;
- przystępujesz do istniejącej spółki i chcesz poznać zakres przejmowanej odpowiedzialności;
- jako wierzyciel dochodzisz roszczeń od spółki i jej wspólników.
Profesjonalne wsparcie prawne pozwala świadomie ukształtować umowę spółki i uniknąć kosztownych błędów. W tym zakresie pomocna jest obsługa prawna firm, obejmująca doradztwo przy zakładaniu i prowadzeniu spółek osobowych.
Ciekawostka prawnicza
Spółka jawna wywodzi się bezpośrednio z średniowiecznej włoskiej compagnia — rodzinnego przedsiębiorstwa kupieckiego, w którym wszyscy członkowie ręczyli za wspólne długi całym majątkiem. Sama nazwa "kompania" pochodzi od łacińskich słów cum panis — dosłownie "wspólny chleb", co oddawało ideę wspólnoty majątkowej i losu jej członków. Ta zasada nieograniczonej, osobistej odpowiedzialności wspólników przetrwała stulecia i do dziś pozostaje istotą spółki jawnej.
Podsumowanie
Najważniejsze wnioski dotyczące spółki jawnej:
- Spółka jawna to spółka osobowa działająca pod własną firmą (art. 22 § 1 k.s.h.).
- Każdy wspólnik odpowiada za długi spółki bez ograniczenia całym majątkiem, solidarnie ze spółką i pozostałymi wspólnikami (art. 22 § 2 k.s.h.).
- Odpowiedzialność wspólnika jest subsydiarna — egzekucja z jego majątku dopiero po bezskutecznej egzekucji z majątku spółki (art. 31 k.s.h.).
- Domyślnie zyski i straty dzieli się po równo, ale umowa może to zmienić (art. 51 k.s.h.).
Jeśli potrzebujesz indywidualnej porady w sprawach związanych z zakładaniem lub prowadzeniem spółki, zachęcamy do zapoznania się z zakresem pomocy prawnej w obszarze spraw gospodarczych oraz do umówienia konsultacji poprzez kontakt z kancelarią.