Dziecko uczące się przy biurku w domu z książkami — edukacja domowa i obowiązek szkolny

Edukacja domowa — zasady, warunki i procedura zgłoszenia (art. 37 Prawa oświatowego)

Prawo oświatowe • • Zaktualizowano:

Chcesz uczyć dziecko w domu? Od 1 lipca 2021 r. nie potrzebujesz już opinii poradni, a szkoła nie musi leżeć w województwie, w którym mieszkasz. Sprawdź, jakie warunki spełnia wniosek o edukację domową i jak wyglądają egzaminy.

Czym jest edukacja domowa i na czym polega?

Edukacja domowa (nazywana też nauczaniem domowym lub spełnianiem obowiązku szkolnego poza szkołą) to prawnie dopuszczalna forma realizacji obowiązku szkolnego i obowiązku nauki, w której za kształcenie dziecka odpowiadają rodzice, a nie nauczyciele. Dziecko formalnie pozostaje uczniem konkretnej szkoły, ale nie uczestniczy w codziennych zajęciach — naukę organizują rodzice w domu, według wybranych przez siebie metod.

Wbrew obiegowym opiniom edukacja domowa nie jest sposobem na uniknięcie obowiązku szkolnego. Dziecko nadal musi opanować podstawę programową obowiązującą na danym etapie edukacyjnym, a jego postępy są corocznie weryfikowane przez szkołę w formie egzaminów klasyfikacyjnych.

Podstawa prawna — art. 37 Prawa oświatowego

Edukację domową reguluje art. 37 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. — Prawo oświatowe (dalej: Prawo oświatowe), umieszczony w Rozdziale 2 dotyczącym obowiązku szkolnego i obowiązku nauki. Zgodnie z art. 37 ust. 1 Prawa oświatowego, na wniosek rodziców dyrektor przedszkola, szkoły podstawowej lub szkoły ponadpodstawowej, do której dziecko zostało przyjęte, może zezwolić — w drodze decyzji — na spełnianie przez dziecko obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki poza szkołą.

Warto zwrócić uwagę na dwa istotne elementy tego przepisu. Po pierwsze, zezwolenie ma formę decyzji administracyjnej — a to oznacza, że w razie odmowy rodzicom przysługują środki zaskarżenia. Po drugie, dziecko musi być najpierw przyjęte do szkoły, dopiero potem jej dyrektor może wydać zezwolenie na naukę poza jej murami.

Warunki uzyskania zezwolenia — co musi zawierać wniosek?

Zgodnie z art. 37 ust. 2 Prawa oświatowego zezwolenie może być wydane przed rozpoczęciem roku szkolnego albo w trakcie roku szkolnego, jeżeli do wniosku o wydanie zezwolenia dołączono:

  • oświadczenie rodziców o zapewnieniu dziecku warunków umożliwiających realizację podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym,
  • zobowiązanie rodziców do przystępowania w każdym roku szkolnym przez dziecko spełniające obowiązek szkolny lub obowiązek nauki do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych, o których mowa w art. 37 ust. 4 Prawa oświatowego.

To wszystkie dokumenty wymagane przez ustawę. Rodzice nie muszą wykazywać wykształcenia pedagogicznego, przedstawiać programu nauczania ani udowadniać szczególnych kompetencji. Wystarczy złożenie wniosku wraz z powyższymi dwoma załącznikami.

Pobierz wzór wniosku: wniosek o zezwolenie na edukację domową (DOCX) · wersja PDF. Wzór zawiera oba wymagane załączniki: oświadczenie o warunkach nauki i zobowiązanie do egzaminów klasyfikacyjnych.

Wyjątek dotyczy dzieci i młodzieży posiadających orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu na niepełnosprawność intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym — w ich przypadku, zgodnie z art. 37 ust. 3 Prawa oświatowego, nie stosuje się wymogu zobowiązania do przystępowania do egzaminów klasyfikacyjnych, a roczne egzaminy klasyfikacyjne w ogóle ich nie obejmują (art. 37 ust. 5).

Edukacja domowa krok po kroku — formalności

  1. Wybierz szkołę i zapisz do niej dziecko. Może to być dowolna publiczna lub niepubliczna szkoła w Polsce (albo przedszkole — przy rocznym przygotowaniu przedszkolnym). Do szkoły podstawowej w swoim obwodzie dziecko jest przyjmowane z urzędu, do innej — w drodze rekrutacji do szkół i przedszkoli, a w trakcie roku szkolnego decyzją dyrektora (art. 130 ust. 2 i 5 Prawa oświatowego).
  2. Jeśli dziecko zmienia szkołę, dotychczasowa szkoła skreśla je z listy uczniów na pisemny wniosek rodziców (art. 68 ust. 4 Prawa oświatowego).
  3. Złóż wniosek do dyrektora szkoły, do której dziecko przyjęto, z dwoma załącznikami: oświadczeniem o warunkach nauki i zobowiązaniem do egzaminów (art. 37 ust. 2) — możesz skorzystać z naszego wzoru.
  4. Poczekaj na decyzję. Dyrektor załatwia sprawę bez zbędnej zwłoki — niezwłocznie, gdy wniosek zawiera komplet dokumentów, a najpóźniej w ciągu miesiąca, jeśli potrzebne jest postępowanie wyjaśniające (art. 35 § 1–3 k.p.a.). Od odmowy przysługuje odwołanie do kuratora oświaty w terminie 14 dni od doręczenia decyzji (art. 51 ust. 1 pkt 4 lit. b Prawa oświatowego, art. 129 § 2 k.p.a.).
  5. Uzgodnij z dyrektorem zakres materiału na dany rok szkolny i terminy rocznych egzaminów klasyfikacyjnych (art. 37 ust. 4).

Co zmieniło się od 1 lipca 2021 r.? Koniec rejonizacji i opinii poradni

Do 30 czerwca 2021 r. przepisy stawiały rodzicom dwa dodatkowe wymogi, które w praktyce znacznie utrudniały przejście na edukację domową. Nowelizacja Prawa oświatowego, która weszła w życie 1 lipca 2021 r., uchyliła oba te warunki — co potwierdza aktualne brzmienie art. 37, w którym punkty te oznaczono jako uchylone.

Zniesiono następujące bariery:

  • Rejonizację — wcześniej dziecko mogło uczyć się w domu tylko na podstawie zezwolenia szkoły z terenu tego samego województwa, w którym mieszkało. Obecnie rodzice mogą zapisać dziecko do dowolnej szkoły w Polsce, także takiej, która specjalizuje się we wspieraniu rodzin w edukacji domowej.
  • Obowiązek dołączenia opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej — wcześniej do wniosku trzeba było załączyć opinię takiej poradni. Dziś ten wymóg nie obowiązuje, co znacznie przyspiesza i upraszcza całą procedurę.

Zmiany te sprawiły, że edukacja domowa stała się realnie dostępna dla znacznie szerszego grona rodzin. Ponieważ zezwolenie ma charakter decyzji administracyjnej, w razie odmowy warto rozważyć skorzystanie z pomocy doradztwa prawnego dla rodziców, aby prawidłowo sformułować wniosek lub środki odwoławcze.

Egzaminy klasyfikacyjne — jak uczeń otrzymuje oceny?

Uczeń w edukacji domowej nie otrzymuje ocen za bieżącą pracę, ponieważ nie uczestniczy w zajęciach. Zgodnie z art. 37 ust. 4 Prawa oświatowego uczeń spełniający obowiązek szkolny lub obowiązek nauki poza szkołą uzyskuje oceny klasyfikacyjne na podstawie rocznych egzaminów klasyfikacyjnych z zakresu części podstawy programowej obowiązującej na danym etapie edukacyjnym.

Egzaminy klasyfikacyjne przeprowadza szkoła, której dyrektor wydał zezwolenie. Co istotne, uczniowi realizującemu obowiązek szkolny poza szkołą nie ustala się oceny zachowania. Egzamin przeprowadza się odpowiednio zgodnie z art. 44l lub art. 44wa ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty oraz przepisami wykonawczymi.

Terminy i zakres egzaminów

Zakres materiału na dany rok szkolny rodzice uzgadniają z dyrektorem szkoły (art. 37 ust. 4 Prawa oświatowego). Egzaminy przeprowadza komisja powołana przez dyrektora — nie później niż w dniu poprzedzającym zakończenie rocznych zajęć dydaktyczno-wychowawczych, w terminie uzgodnionym z uczniem i rodzicami. Jeśli dziecko z przyczyn usprawiedliwionych nie przystąpi do egzaminu, dyrektor wyznacza termin dodatkowy (art. 44l ust. 1–3 ustawy o systemie oświaty). Pozytywny wynik egzaminów jest warunkiem promocji do kolejnej klasy — dokładnie tak samo, jak w przypadku uczniów uczących się stacjonarnie.

Z rozporządzenia w sprawie oceniania wynika ponadto, że:

  • dziecko w edukacji domowej nie zdaje egzaminów z plastyki, muzyki, techniki (w nowej podstawie programowej: zajęć praktyczno-technicznych) i wychowania fizycznego ani z zajęć dodatkowych (§ 15 ust. 4);
  • od roku szkolnego 2026/2027 w ciągu jednego dnia dziecko może zdawać egzaminy z najwyżej trzech przedmiotów (§ 15 ust. 8);
  • rodzice mogą być obecni na egzaminie jako obserwatorzy (§ 15 ust. 9);
  • średnia ocen rocznych co najmniej 4,75 daje promocję z wyróżnieniem (§ 18 ust. 5).

Zmiana od 1 września 2027 r.: egzaminy wyłącznie w szkole

Rozporządzenie Ministra Edukacji z 20 sierpnia 2026 r. (Dz.U. poz. 1122) dodało przepis, zgodnie z którym od 1 września 2027 r. egzamin klasyfikacyjny w edukacji domowej odbywa się w szkole, do której dziecko przyjęto, w bezpośredniej obecności komisji i bez użycia środków komunikacji elektronicznej. Egzamin z danego przedmiotu (część pisemna i ustna łącznie) trwa co najmniej 30 minut w klasach I–III, 45 minut w klasach IV–VIII i 60 minut w szkole ponadpodstawowej, a uczeń okazuje dokument tożsamości ze zdjęciem. Ze względu na stan zdrowia lub niepełnosprawność dziecka rodzice mogą wystąpić do dyrektora o zgodę na egzamin w innym miejscu (§ 17a rozporządzenia). Szkoły niepubliczne stosują zasady klasyfikowania i przeprowadzania egzaminów obowiązujące szkoły publiczne (art. 14 ust. 3 pkt 3 Prawa oświatowego). Wybierając szkołę daleko od domu, warto więc uwzględnić dojazd na egzaminy.

Wsparcie szkoły i cofnięcie zezwolenia

Rodzina korzystająca z edukacji domowej nie zostaje pozostawiona sama sobie. Na podstawie art. 37 ust. 7 Prawa oświatowego uczeń oraz jego rodzic mogą korzystać ze wsparcia szkoły, która wydała zezwolenie — obejmuje ono m.in. prawo uczestniczenia w wybranych zajęciach szkolnych, dostęp do podręczników i pomocy dydaktycznych oraz udział w konsultacjach przygotowujących do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych.

Zezwolenie nie jest jednak przyznawane bezterminowo i bezwarunkowo. Zgodnie z art. 37 ust. 8 Prawa oświatowego cofnięcie zezwolenia następuje:

  • na wniosek rodziców;
  • jeżeli uczeń z przyczyn nieusprawiedliwionych nie przystąpił do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych albo nie zdał rocznych egzaminów klasyfikacyjnych;
  • w razie wydania zezwolenia z naruszeniem prawa.

Cofnięcie zezwolenia również następuje w drodze decyzji administracyjnej, od której rodzicom przysługuje odwołanie na zasadach opisanych w artykule o odwołaniu od decyzji administracyjnej, a po decyzji organu odwoławczego — skarga do sądu administracyjnego.

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

Choć procedura zgłoszenia edukacji domowej jest dziś prostsza niż przed 2021 r., w praktyce pojawiają się sytuacje sporne. Warto rozważyć konsultację z adwokatem, gdy dyrektor szkoły odmawia wydania zezwolenia, gdy szkoła cofnęła zezwolenie mimo przystąpienia dziecka do egzaminów albo gdy zakres materiału egzaminacyjnego budzi wątpliwości. Pomoc prawna w sprawach oświatowych obejmuje m.in. przygotowanie wniosku, odwołania od odmowy lub cofnięcia zezwolenia i — w razie potrzeby — skargi do sądu administracyjnego.

Podsumowanie

Najważniejsze wnioski dotyczące edukacji domowej:

  • Edukację domową reguluje art. 37 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. — Prawo oświatowe.
  • Zezwolenie wydaje dyrektor szkoły, do której dziecko zostało przyjęte, w drodze decyzji administracyjnej.
  • Do wniosku wystarczy dołączyć oświadczenie rodziców o zapewnieniu warunków do nauki oraz zobowiązanie do egzaminów klasyfikacyjnych.
  • Od 1 lipca 2021 r. zniesiono rejonizację oraz obowiązek opinii poradni.
  • Postępy dziecka weryfikują roczne egzaminy klasyfikacyjne; ich niezdanie skutkuje cofnięciem zezwolenia.

Jeśli potrzebujesz indywidualnej porady prawnej dotyczącej edukacji domowej — na przykład w związku z odmową wydania zezwolenia lub jego cofnięciem — zachęcamy do umówienia konsultacji z adwokatem. Każda sytuacja rodzinna jest inna i wymaga indywidualnej oceny prawnej.

Ciekawostka prawnicza

Podejście do edukacji domowej różni się diametralnie w poszczególnych krajach europejskich. W Polsce jest to prawo gwarantowane ustawą, podobnie jak w większości stanów USA, gdzie homeschooling ma długą tradycję i jest w pełni legalny. Tymczasem w Niemczech nauczanie domowe jest co do zasady zakazane — obowiązuje tam rygorystyczny obowiązek fizycznej obecności dziecka w szkole (Schulpflicht), a rodzice decydujący się na naukę w domu narażają się na kary, a nawet interwencję organów opieki. Ta różnica pokazuje, jak odmiennie ustawodawcy równoważą prawo rodziców do wychowania dzieci z interesem państwa w zakresie powszechnej edukacji.

Najczęściej zadawane pytania

Nie. Od 1 lipca 2021 r. wymóg dołączenia opinii poradni psychologiczno-pedagogicznej został zniesiony. Aktualnie do wniosku wystarczy dołączyć oświadczenie rodziców o zapewnieniu dziecku warunków umożliwiających realizację podstawy programowej oraz zobowiązanie do przystępowania dziecka do rocznych egzaminów klasyfikacyjnych (art. 37 ust. 2 Prawa oświatowego).

Tak. Po zniesieniu rejonizacji w 2021 r. rodzice mogą wybrać dowolną szkołę publiczną lub niepubliczną na terenie kraju. Dziecko musi jednak najpierw zostać przyjęte do tej szkoły, a dopiero jej dyrektor może wydać zezwolenie na spełnianie obowiązku szkolnego poza szkołą (art. 37 ust. 1 Prawa oświatowego).

Zgodnie z art. 37 ust. 8 Prawa oświatowego niezdanie rocznych egzaminów klasyfikacyjnych lub nieprzystąpienie do nich z przyczyn nieusprawiedliwionych jest podstawą do cofnięcia zezwolenia na edukację domową. W praktyce oznacza to, że dziecko wraca do nauki stacjonarnej w szkole.

Nie ma automatyzmu — art. 37 ust. 1 Prawa oświatowego stanowi, że dyrektor może zezwolić. Jeżeli jednak wniosek spełnia ustawowe wymogi, odmowa powinna być rzeczowo uzasadniona. Ponieważ zezwolenie ma formę decyzji administracyjnej, od decyzji odmownej rodzicom przysługuje odwołanie.

Tak. Po zdaniu rocznych egzaminów klasyfikacyjnych uczeń otrzymuje świadectwo wystawione przez szkołę, która wydała zezwolenie. Świadectwo takie ma pełną moc prawną, tak samo jak w przypadku nauki stacjonarnej. Uczniowi realizującemu obowiązek szkolny poza szkołą nie ustala się jedynie oceny zachowania.

Z obowiązkowych zajęć edukacyjnych w zakresie części podstawy programowej uzgodnionej z dyrektorem na dany rok szkolny — z wyjątkiem plastyki, muzyki, techniki (zajęć praktyczno-technicznych), wychowania fizycznego i zajęć dodatkowych, z których egzaminów się nie przeprowadza (§ 15 ust. 4 rozporządzenia w sprawie oceniania). Od roku szkolnego 2026/2027 w jednym dniu dziecko może zdawać egzaminy z najwyżej trzech przedmiotów.

Do 31 sierpnia 2027 r. przepisy nie określają wprost miejsca egzaminu — decyduje o nim szkoła (egzamin ma część pisemną i ustną). Od 1 września 2027 r. egzamin klasyfikacyjny odbywa się w szkole, do której dziecko przyjęto, w obecności komisji i bez użycia środków komunikacji elektronicznej; inne miejsce jest możliwe tylko za zgodą dyrektora ze względu na stan zdrowia lub niepełnosprawność dziecka (§ 17a rozporządzenia w sprawie oceniania).

POPRZEDNI ARTYKUŁOdwołanie dyrektora szkoły ze stanowiska — kiedy jest możliwe?
NASTĘPNY ARTYKUŁSpółka jawna — zasady działania i odpowiedzialność wspólników całym majątkiem