Obowiązek szkolny i obowiązek nauki — konsekwencje jego niespełniania

Czym jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki?

Polskie prawo rozróżnia dwa powiązane ze sobą, lecz odrębne pojęcia: obowiązek szkolny oraz obowiązek nauki. Oba mają zapewnić każdemu dziecku i młodemu człowiekowi realizację prawa do edukacji, ale dotyczą różnych etapów rozwoju i różnych form jej spełniania.

Zgodnie z art. 35 ust. 1 Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. — Prawo oświatowe (dalej: Prawo oświatowe): nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia. Zgodnie z art. 35 ust. 2 Prawa oświatowego, obowiązek szkolny dziecka rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat, i trwa do ukończenia szkoły podstawowej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18. roku życia.

W praktyce oznacza to, że obowiązek szkolny dotyczy okresu nauki w szkole podstawowej, natomiast po jej ukończeniu — jeśli dziecko nie ukończyło jeszcze 18 lat — w jego miejsce wchodzi szerszy obowiązek nauki, który może być realizowany także poza tradycyjną szkołą ponadpodstawową, np. w ramach przygotowania zawodowego u pracodawcy.

Jak można spełniać obowiązek szkolny i obowiązek nauki?

Obowiązek szkolny spełnia się przede wszystkim przez uczęszczanie do szkoły podstawowej — publicznej albo niepublicznej. Po ukończeniu szkoły podstawowej obowiązek nauki można spełniać przez uczęszczanie do publicznej lub niepublicznej szkoły ponadpodstawowej, ale również przez realizowanie przygotowania zawodowego u pracodawcy, na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Warto podkreślić, że oba te obowiązki można również spełniać w formie edukacji domowej — po uzyskaniu zezwolenia dyrektora szkoły na podstawie odrębnych przepisów Prawa oświatowego, a także, w określonych przypadkach, poprzez naukę za granicą.

Egzekucja obowiązku szkolnego i obowiązku nauki (art. 42 Prawa oświatowego)

Obowiązek szkolny i obowiązek nauki nie są jedynie deklaracjami — ich niespełnianie podlega konkretnym sankcjom administracyjnym. Zgodnie z art. 42 ust. 1 Prawa oświatowego: niespełnianie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Oznacza to, że w praktyce sprawą zajmuje się organ gminy, który może wszcząć postępowanie egzekucyjne wobec rodziców lub opiekunów dziecka niespełniającego obowiązku edukacyjnego.

Kluczowe znaczenie ma definicja samego niespełniania obowiązku. Zgodnie z art. 42 ust. 2 Prawa oświatowego, przez niespełnienie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki rozumie się nieusprawiedliwioną nieobecność w okresie jednego miesiąca na co najmniej 50% dni zajęć w przedszkolu, oddziale przedszkolnym, szkole podstawowej, szkole ponadpodstawowej lub placówce (albo odpowiednio zajęć w innej dopuszczonej formie realizacji obowiązku nauki). Dopiero przekroczenie tego progu — a nie pojedyncze nieobecności — uruchamia formalną procedurę egzekucyjną.

Kto ponosi odpowiedzialność za niespełnianie obowiązku?

Odpowiedzialność za dopilnowanie, aby dziecko realizowało obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, spoczywa na rodzicach lub opiekunach prawnych. To właśnie wobec nich, a nie wobec samego ucznia, prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w administracji — może ono skutkować m.in. nałożeniem grzywny w celu przymuszenia, zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania egzekucyjnego w administracji. Szkoła ma natomiast obowiązek na bieżąco monitorować frekwencję ucznia i informować odpowiedni organ gminy o przypadkach niespełniania obowiązku.

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

Sprawy dotyczące egzekucji obowiązku szkolnego bywają źródłem poważnego stresu dla rodzin. Warto skonsultować się z adwokatem od praw ucznia i rodziców, gdy:

• otrzymałeś wezwanie lub upomnienie w związku z rzekomym niespełnianiem przez dziecko obowiązku szkolnego,
• nieobecności dziecka wynikają z sytuacji zdrowotnej lub rodzinnej, którą trudno formalnie usprawiedliwić,
• rozważasz przejście na edukację domową lub inną alternatywną formę spełniania obowiązku,
• toczy się wobec Ciebie postępowanie egzekucyjne w administracji z tego tytułu,
• chcesz zakwestionować sposób naliczenia nieobecności przez szkołę.

Zagadnienia te należą do szerszej dziedziny prawa oświatowego.

Podsumowanie

Obowiązek szkolny i obowiązek nauki to fundamentalne instytucje polskiego prawa oświatowego, których niespełnianie wiąże się z realnymi konsekwencjami administracyjnymi. Kluczowe wnioski:

• nauka jest obowiązkowa do 18. roku życia, a obowiązek szkolny trwa do ukończenia szkoły podstawowej,
• niespełnienie obowiązku oznacza nieusprawiedliwioną nieobecność na co najmniej 50% zajęć w miesiącu,
• egzekucja odbywa się w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji, a odpowiedzialność ponoszą rodzice,
• obowiązek można spełniać także poza tradycyjną szkołą, np. w formie edukacji domowej.

Jeśli masz wątpliwości co do sposobu naliczenia nieobecności dziecka lub toczy się wobec Ciebie postępowanie egzekucyjne, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.

Ciekawostka prawnicza

Obowiązek szkolny w Polsce ma bogatą historię sięgającą jeszcze okresu międzywojennego — już ustawa z 1932 r. o ustroju szkolnictwa wprowadzała powszechny obowiązek nauki w zakresie szkoły powszechnej. Co ciekawe, próg 50% nieusprawiedliwionych nieobecności jako granica formalnego niespełniania obowiązku szkolnego funkcjonuje w polskim prawie oświatowym w niemal niezmienionej postaci od wielu lat, mimo licznych reform systemu edukacji i zmian nazw aktów prawnych regulujących tę materię.