Dziennik lekcyjny i tornister szkolny na biurku — obowiązek szkolny i obowiązek nauki

Obowiązek szkolny i obowiązek nauki — konsekwencje jego niespełniania

Prawo oświatowe • • Zaktualizowano:

Nauka w Polsce jest obowiązkowa do 18. roku życia. Sprawdź, czym różni się obowiązek szkolny od obowiązku nauki i jakie konsekwencje grożą rodzicom za jego niespełnianie.

Czym jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki?

Polskie prawo rozróżnia dwa powiązane ze sobą, lecz odrębne pojęcia: obowiązek szkolny oraz obowiązek nauki. Oba mają zapewnić każdemu dziecku i młodemu człowiekowi realizację prawa do edukacji, ale dotyczą różnych etapów rozwoju i różnych form jej spełniania.

Zgodnie z art. 35 ust. 1 Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. — Prawo oświatowe (dalej: Prawo oświatowe): nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia. Zgodnie z art. 35 ust. 2 Prawa oświatowego, obowiązek szkolny dziecka rozpoczyna się z początkiem roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym dziecko kończy 7 lat, i trwa do ukończenia szkoły podstawowej, nie dłużej jednak niż do ukończenia 18. roku życia.

W praktyce oznacza to, że obowiązek szkolny dotyczy okresu nauki w szkole podstawowej, natomiast po jej ukończeniu — jeśli dziecko nie ukończyło jeszcze 18 lat — w jego miejsce wchodzi szerszy obowiązek nauki, który może być realizowany także poza tradycyjną szkołą ponadpodstawową, np. w ramach przygotowania zawodowego u pracodawcy.

Kiedy zaczyna się obowiązek szkolny — wcześniejsze rozpoczęcie i odroczenie

Na wniosek rodziców naukę w szkole podstawowej może zacząć już dziecko sześcioletnie, jeżeli korzystało z wychowania przedszkolnego w poprzednim roku szkolnym albo ma opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej o możliwości rozpoczęcia nauki (art. 36 ust. 1–2 Prawa oświatowego). Można też odroczyć rozpoczęcie obowiązku szkolnego o jeden rok: wniosek z opinią poradni składa się do dyrektora szkoły obwodowej najpóźniej do 31 sierpnia roku, w którym dziecko kończy 7 lat (art. 36 ust. 4–6). Dziecku z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego obowiązek można odroczyć najdłużej do końca roku szkolnego w roku, w którym kończy 9 lat (art. 38 ust. 1).

Jak można spełniać obowiązek szkolny i obowiązek nauki?

Obowiązek szkolny spełnia się przede wszystkim przez uczęszczanie do szkoły podstawowej — publicznej albo niepublicznej. Po ukończeniu szkoły podstawowej obowiązek nauki można spełniać przez uczęszczanie do publicznej lub niepublicznej szkoły ponadpodstawowej, ale również przez realizowanie przygotowania zawodowego u pracodawcy, na zasadach określonych w odrębnych przepisach.

Warto podkreślić, że oba te obowiązki można również spełniać w formie edukacji domowej — po uzyskaniu zezwolenia dyrektora szkoły (art. 37 Prawa oświatowego) — a także przez uczęszczanie do szkoły za granicą lub przy przedstawicielstwie dyplomatycznym innego państwa w Polsce (art. 36 ust. 10). Uczeń, który ukończył szkołę ponadpodstawową przed 18. rokiem życia, może spełniać obowiązek nauki także na studiach, kwalifikacyjnym kursie zawodowym lub praktyce absolwenckiej (art. 36 ust. 12).

Egzekucja obowiązku szkolnego i obowiązku nauki (art. 42 Prawa oświatowego)

Obowiązek szkolny i obowiązek nauki nie są jedynie deklaracjami — ich niespełnianie podlega konkretnym sankcjom administracyjnym. Zgodnie z art. 42 ust. 1 Prawa oświatowego: niespełnianie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Spełnianie obowiązku szkolnego kontroluje dyrektor publicznej szkoły podstawowej, w której obwodzie dziecko mieszka, a obowiązku nauki — gmina (art. 41 ust. 1 Prawa oświatowego). Dyrektor (a przy obowiązku nauki — gmina), jako organ powołany do czuwania nad wykonaniem obowiązku, może żądać jego wykonania w drodze egzekucji (art. 5 § 1 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dalej: u.p.e.a.). Najpierw rodzice muszą jednak otrzymać pisemne upomnienie z wezwaniem do wykonania obowiązku — egzekucję można wszcząć dopiero po upływie 7 dni od jego doręczenia (art. 15 § 1 u.p.e.a.). Egzekucję prowadzi organ egzekucyjny — przy obowiązkach z zakresu zadań gminy zwykle wójt, burmistrz lub prezydent miasta (art. 20 § 1 pkt 2 u.p.e.a.).

Kluczowe znaczenie ma definicja samego niespełniania obowiązku. Zgodnie z art. 42 ust. 2 Prawa oświatowego, przez niespełnienie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki rozumie się nieusprawiedliwioną nieobecność w okresie jednego miesiąca na co najmniej 50% dni zajęć w przedszkolu, oddziale przedszkolnym, szkole podstawowej, szkole ponadpodstawowej lub placówce (albo odpowiednio zajęć w innej dopuszczonej formie realizacji obowiązku nauki). Dopiero przekroczenie tego progu — a nie pojedyncze nieobecności — uruchamia formalną procedurę egzekucyjną.

Kto ponosi odpowiedzialność za niespełnianie obowiązku?

Odpowiedzialność za dopilnowanie, aby dziecko realizowało obowiązek szkolny lub obowiązek nauki, spoczywa na rodzicach lub opiekunach prawnych. To właśnie wobec nich, a nie wobec samego ucznia, prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w administracji — może ono skutkować m.in. nałożeniem grzywny w celu przymuszenia, zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania egzekucyjnego w administracji. Dyrektor szkoły obwodowej prowadzi ewidencję spełniania obowiązku szkolnego, a gmina — obowiązku nauki (art. 41 ust. 1 pkt 2 Prawa oświatowego). Szkoła niepubliczna albo szkoła spoza obwodu informuje dyrektora szkoły obwodowej o przyjęciu ucznia i spełnianiu przez niego obowiązku (art. 36 ust. 13–14), a szkoła ponadpodstawowa zawiadamia gminę o przyjęciu absolwenta szkoły podstawowej, który nie ukończył 18 lat (art. 36 ust. 15).

Grzywna w celu przymuszenia — ile wynosi i kiedy jest umarzana

Środkiem egzekucyjnym właściwym dla obowiązku szkolnego jest grzywna w celu przymuszenia — stosuje się ją, gdy chodzi o czynność, której z powodu jej charakteru nie może wykonać inna osoba (art. 119 § 1 u.p.e.a.). Nakłada ją organ egzekucyjny postanowieniem, które zawiera też wezwanie do wykonania obowiązku w wyznaczonym terminie (art. 122 u.p.e.a.). Jednorazowo grzywna nie może przekroczyć 10 000 zł, a nakładana wielokrotnie — łącznie 50 000 zł (art. 121 § 2 i 3 u.p.e.a.).

Grzywna ma skłonić do posyłania dziecka do szkoły, a nie ukarać: gdy obowiązek zostanie wykonany, nałożone i niezapłacone grzywny umarza się na wniosek rodzica, a zapłacone mogą w uzasadnionych przypadkach zostać zwrócone w 75% lub w całości (art. 125 i 126 u.p.e.a.). Rodzice mogą też wnieść zarzut w sprawie egzekucji administracyjnej — np. gdy obowiązek nie istnieje lub wygasł albo gdy wcześniej nie doręczono im upomnienia (art. 33 § 2 pkt 1, 4 i 5 u.p.e.a.); na postanowienie o nałożeniu grzywny przysługuje zażalenie (art. 122 § 3). Więcej o środkach obrony piszemy w artykule o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

Sprawy dotyczące egzekucji obowiązku szkolnego bywają źródłem poważnego stresu dla rodzin. Warto skonsultować się z adwokatem od praw ucznia i rodziców, gdy:

  • otrzymałeś wezwanie lub upomnienie w związku z rzekomym niespełnianiem przez dziecko obowiązku szkolnego,
  • nieobecności dziecka wynikają z sytuacji zdrowotnej lub rodzinnej, którą trudno formalnie usprawiedliwić,
  • rozważasz przejście na edukację domową lub inną alternatywną formę spełniania obowiązku,
  • toczy się wobec Ciebie postępowanie egzekucyjne w administracji z tego tytułu,
  • chcesz zakwestionować sposób naliczenia nieobecności przez szkołę.

Zagadnienia te należą do szerszej dziedziny prawa oświatowego.

Podsumowanie

Obowiązek szkolny i obowiązek nauki to fundamentalne instytucje polskiego prawa oświatowego, których niespełnianie wiąże się z realnymi konsekwencjami administracyjnymi. Kluczowe wnioski:

  • nauka jest obowiązkowa do 18. roku życia, a obowiązek szkolny trwa do ukończenia szkoły podstawowej,
  • niespełnienie obowiązku oznacza nieusprawiedliwioną nieobecność na co najmniej 50% dni zajęć w miesiącu,
  • egzekucja odbywa się w trybie postępowania egzekucyjnego w administracji, a odpowiedzialność ponoszą rodzice,
  • obowiązek można spełniać także poza tradycyjną szkołą, np. w formie edukacji domowej.

Jeśli masz wątpliwości co do sposobu naliczenia nieobecności dziecka lub toczy się wobec Ciebie postępowanie egzekucyjne, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.

Ciekawostka prawnicza

Za spełnianie obowiązku szkolnego i obowiązku nauki uznaje się także udział dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych, organizowanych na podstawie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (art. 36 ust. 17 Prawa oświatowego). Obowiązek jest więc powszechny, ale jego forma dopasowuje się do możliwości dziecka.

Najczęściej zadawane pytania

Nauka jest obowiązkowa do ukończenia 18. roku życia. Obowiązek szkolny, dotyczący okresu nauki w szkole podstawowej, kończy się wcześniej — z chwilą ukończenia szkoły podstawowej, ale nie później niż z ukończeniem 18 lat.

Nie — niespełnienie obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki oznacza nieusprawiedliwioną nieobecność w okresie jednego miesiąca na co najmniej 50% dni zajęć (art. 42 ust. 2 Prawa oświatowego). Nieobecności usprawiedliwione nie są brane pod uwagę, a egzekucję poprzedza zawsze pisemne upomnienie.

Odpowiedzialność ponoszą rodzice lub opiekunowie prawni dziecka — to wobec nich prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Tak — możliwa jest m.in. edukacja domowa, po uzyskaniu zezwolenia dyrektora szkoły, a także w określonych sytuacjach nauka za granicą lub przygotowanie zawodowe u pracodawcy po ukończeniu szkoły podstawowej.

Egzekucja odbywa się w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. O jej wszczęcie występuje organ kontrolujący obowiązek — przy obowiązku szkolnym dyrektor szkoły obwodowej, przy obowiązku nauki gmina — po wcześniejszym upomnieniu rodziców; organem egzekucyjnym jest zazwyczaj wójt, burmistrz lub prezydent miasta.

To grzywna w celu przymuszenia: jednorazowo do 10 000 zł, a przy wielokrotnym nakładaniu łącznie do 50 000 zł (art. 121 § 2 i 3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Nakłada ją organ egzekucyjny po upomnieniu rodziców, a jej celem jest skłonienie do posyłania dziecka do szkoły.

Tak. Jeżeli obowiązek zostanie wykonany, nałożone i niezapłacone grzywny w celu przymuszenia umarza się na wniosek rodzica, a zapłacone mogą w uzasadnionych przypadkach zostać zwrócone w 75% lub w całości (art. 125 i 126 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji).

POPRZEDNI ARTYKUŁNajem okazjonalny lokalu — zasady, dokumenty i procedura krok po kroku
NASTĘPNY ARTYKUŁKształcenie specjalne — orzeczenie i procedura krok po kroku