Rozwód, gdy nie znasz adresu męża lub żony — kurator i doręczenie

Czy można wziąć rozwód, gdy nie znasz adresu małżonka?

Tak. Rozwód, gdy nie znasz adresu męża lub żony, jest możliwy, choć wymaga dodatkowych kroków. Najpierw trzeba spróbować ustalić aktualny adres małżonka. Jeśli to się nie uda, sąd ustanawia dla nieobecnego małżonka kuratora, któremu doręcza pozew i który broni jego praw w procesie.

Wyjaśniamy, jak ustalić adres, kiedy sąd ustanowi kuratora, ile to kosztuje i co zmienia pobyt małżonka za granicą. Opisujemy stan prawny na 26 października 2026 r.

Pozew rozwodowy a adres drugiego małżonka

Pierwsze pismo w sprawie powinno zawierać oznaczenie miejsca zamieszkania i adresy stron (art. 126 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, dalej: k.p.c.). Brak adresu pozwanego nie zamyka jednak drogi do rozwodu. Kodeks przewiduje na tę sytuację osobną procedurę.

Sprawy o rozwód rozpoznają sądy okręgowe (art. 17 pkt 1 k.p.c.). Pozew składa się wyłącznie w sądzie, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania. Warunek: choć jedno z nich nadal ma tam miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu (art. 41 k.p.c.). Z braku takiej podstawy właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a jeżeli i tej podstawy nie ma — sąd miejsca zamieszkania powoda.

Opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 zł (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, dalej: u.k.s.c.). Numer PESEL pozwanego sąd ustala z urzędu (art. 208(1) k.p.c.).

Jak ustalić aktualny adres męża lub żony?

Zanim sąd ustanowi kuratora, powód musi uprawdopodobnić, że miejsce pobytu małżonka nie jest znane (art. 144 § 1 k.p.c.). Dlatego warto najpierw sprawdzić dostępne źródła informacji o adresie i zachować dowody tych prób.

Dane z rejestru PESEL i rejestru mieszkańców

Dane z rejestru PESEL oraz rejestrów mieszkańców mogą być udostępnione osobom, które wykażą w tym interes prawny (art. 46 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności). Interes prawny może wynikać np. z zarządzenia sądu zobowiązującego do wskazania adresu pozwanego. Wniosek w tej samej sprawie można złożyć tylko do jednego organu dowolnej gminy (art. 47 ust. 1a tej ustawy).

Komornik — doręczenie pozwu i ustalenie adresu

Jeżeli małżonek nie odbiera listów z sądu, przewodniczący może zobowiązać powoda do doręczenia pisma za pośrednictwem komornika (art. 139(1) § 1 k.p.c.). Powód ma na to dwa miesiące od doręczenia mu zobowiązania (art. 139(1) § 2 k.p.c.). Komornik doręcza pismo w terminie 14 dni od otrzymania zlecenia (art. 3a ust. 1 ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych).

Gdy okaże się, że adresat nie mieszka pod wskazanym adresem, komornik zwraca pismo i informuje o swoich ustaleniach (art. 3a ust. 4 ustawy o komornikach sądowych). Na wniosek zlecającego może też podjąć czynności zmierzające do ustalenia aktualnego adresu zamieszkania adresata (art. 3b tej ustawy). Protokół z takich czynności może posłużyć do uprawdopodobnienia, że adres małżonka nie jest znany.

Kurator dla nieznanego z miejsca pobytu (art. 143–144 k.p.c.)

„Jeżeli stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma być doręczony pozew lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony jej praw, doręczenie może do chwili zgłoszenia się strony albo jej przedstawiciela lub pełnomocnika nastąpić tylko do rąk kuratora ustanowionego na wniosek osoby zainteresowanej przez sąd orzekający.” (art. 143 k.p.c.)

Przewodniczący ustanawia kuratora, jeżeli wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie jest znane (art. 144 § 1 k.p.c.). Uprawdopodobnienie to mniej niż pełny dowód, ale wymaga przedstawienia okoliczności, które czynią twierdzenie wiarygodnym. Mogą to być np. informacja z rejestru PESEL, protokół komornika, zwrócona korespondencja albo oświadczenia rodziny.

O ustanowieniu kuratora przewodniczący ogłasza publicznie w budynku sądowym i w lokalu wójta (burmistrza, prezydenta miasta). W sprawach większej wagi, gdy uzna to za potrzebne, ogłasza o tym także w prasie (art. 144 § 2 k.p.c.). Z chwilą doręczenia pisma kuratorowi doręczenie staje się skuteczne. Sąd może jednak uzależnić skuteczność doręczenia od upływu oznaczonego terminu od wywieszenia obwieszczenia (art. 144 § 3 k.p.c.).

Co robi kurator w sprawie rozwodowej?

Kurator działa za nieobecnego małżonka do chwili, gdy ten zgłosi się do sprawy sam albo przez przedstawiciela lub pełnomocnika (art. 143 k.p.c.). Kurator może zajmować stanowisko w sprawie, składać wnioski dowodowe i wnosić środki zaskarżenia. Kuratorem bywa adwokat lub radca prawny.

Przykładem jest sprawa zakończona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 7 listopada 2025 r. (sygn. akt I ACa 42/25). Pozwanego męża reprezentował adwokat ustanowiony kuratorem dla nieznanego z miejsca pobytu. Kurator wnosił o oddalenie powództwa, a ewentualnie o rozwód bez orzekania o winie lub z winy obu stron. Sąd okręgowy orzekł rozwód z wyłącznej winy pozwanego, a sąd apelacyjny oddalił apelację wniesioną w jego imieniu.

Koszty kuratora

Wynagrodzenie kuratora ustanowionego dla strony należy do wydatków w sprawie (art. 5 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c.). Strona, która wnosi o podjęcie czynności połączonej z wydatkami, uiszcza zaliczkę w wysokości i terminie oznaczonym przez sąd (art. 130(4) § 1 k.p.c.). Wydatki za kuratora ponosi tymczasowo strona, dla której kurator został ustanowiony. Gdyby to nie było możliwe, ponosi je strona, która swym wnioskiem spowodowała jego ustanowienie (art. 96 ust. 2 u.k.s.c.).

O kosztach sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji (art. 108 § 1 k.p.c.). Wtedy rozlicza także wydatki poniesione na kuratora.

Jak wygląda sprawa rozwodowa z udziałem kuratora?

Przesłanka rozwodu jest taka sama jak w każdej sprawie: zupełny i trwały rozkład pożycia (art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, dalej: k.r.o.). Wieloletni brak kontaktu i nieznane miejsce pobytu małżonka mogą być jedną z okoliczności, które sąd bierze pod uwagę przy ocenie rozkładu pożycia.

Orzekając rozwód, sąd orzeka także, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia (art. 57 § 1 k.r.o.). Zaniechanie orzekania o winie następuje na zgodne żądanie małżonków (art. 57 § 2 k.r.o.). Przy nieobecnym małżonku trzeba więc liczyć się z tym, że sąd przeprowadzi postępowanie dowodowe co do winy, jak w opisanej sprawie I ACa 42/25.

Jeśli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd w wyroku rozstrzyga o władzy rodzicielskiej, kontaktach rodziców z dzieckiem i kosztach jego utrzymania (art. 58 § 1 k.r.o.). Więcej o tym piszemy w artykule o przesłankach i przebiegu postępowania rozwodowego.

Jeżeli powód nie wskaże w wyznaczonym terminie adresu pozwanego i sprawie nie można nadać dalszego biegu, sąd może zawiesić postępowanie (art. 177 § 1 pkt 6 k.p.c.). Dlatego wniosek o kuratora warto złożyć od razu, gdy próby ustalenia adresu zawiodą.

Rozwód, gdy małżonek mieszka za granicą

Adres za granicą jest znany

Jeżeli wiadomo, gdzie za granicą mieszka małżonek, kurator dla nieznanego z miejsca pobytu nie jest potrzebny, a pozew doręcza się za granicę. Dodatkowe koszty doręczenia za granicą, w tym koszty tłumaczenia, obciążają strony (art. 5 ust. 2 u.k.s.c.).

Szczególna reguła dotyczy strony, która nie ma miejsca zamieszkania ani zwykłego pobytu w Polsce lub w innym państwie Unii Europejskiej. Jeśli nie ustanowiła pełnomocnika procesowego zamieszkałego w Polsce, musi wskazać pełnomocnika do doręczeń w Polsce (art. 1135(5) § 1 k.p.c.). Jeśli tego nie zrobi, pisma sądowe pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia (art. 1135(5) § 2 k.p.c.).

Czy rozwód orzeknie sąd polski?

Jurysdykcję w sprawach rozwodowych z elementem zagranicznym określa przede wszystkim rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r., zwane Bruksela II ter. Według jego art. 3 jurysdykcję mają m.in. sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium strona przeciwna ma zwykły pobyt. Mają ją także sądy państwa, „którego obywatelstwo posiadają oboje małżonkowie”. Dwoje obywateli polskich mieszkających np. w Niemczech może więc rozwieść się przed sądem polskim.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje własne podstawy jurysdykcji, m.in. gdy oboje małżonkowie są obywatelami polskimi (art. 1103(1) § 1 pkt 4 k.p.c.). Bywa, że nie da się ustalić sądu właściwego miejscowo, bo żadne z małżonków nie mieszka w Polsce. Wtedy sąd, do którego wpłynął pozew, występuje do Sądu Najwyższego o oznaczenie sądu (art. 45 k.p.c.).

Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?

Rozwód z nieobecnym małżonkiem wymaga kilku czynności, których pominięcie może wydłużyć sprawę. Pomoc prawnika bywa przydatna, gdy:

• trzeba udokumentować próby ustalenia adresu i przygotować wniosek o kuratora,
• małżonek mieszka za granicą i trzeba ustalić, czy oraz który sąd w Polsce może orzec rozwód,
• w sprawie trzeba rozstrzygnąć o dzieciach, alimentach lub wspólnym mieszkaniu.

W takich sytuacjach warto skorzystać z pomocy adwokata w sprawie rozwodowej.

Podsumowanie

• brak adresu małżonka nie uniemożliwia rozwodu,
• najpierw warto spróbować ustalić adres, np. przez rejestr PESEL albo komornika,
• gdy adres pozostaje nieznany, sąd ustanawia kuratora (art. 143–144 k.p.c.), a powód może zostać zobowiązany do wpłaty zaliczki na jego wynagrodzenie,
• zaniechanie orzekania o winie wymaga zgodnego żądania małżonków, więc przy nieobecnym małżonku sąd może badać winę,
• pobyt małżonka za granicą wymaga sprawdzenia jurysdykcji i sposobu doręczenia pozwu.

Jeśli planujesz rozwód, a nie wiesz, gdzie przebywa współmałżonek, zachęcamy do umówienia konsultacji z adwokatem.

Ciekawostka prawnicza

Kodeks postępowania cywilnego wciąż korzysta z publicznego obwieszczenia. O ustanowieniu kuratora informuje się w budynku sądowym i w urzędzie gminy, a w sprawach większej wagi także w prasie (art. 144 § 2 k.p.c.). Gdy kurator nie jest wymagany, pismo dla osoby o nieznanym miejscu pobytu doręcza się przez wywieszenie w budynku sądowym. Takie doręczenie staje się skuteczne z upływem miesiąca od dnia wywieszenia (art. 145 k.p.c.).