Prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem
Wielu rodziców po rozstaniu boryka się z sytuacją, w której drugi rodzic w praktyce uniemożliwia realizację ustalonych kontaktów z dzieckiem — odwołuje spotkania, utrudnia komunikację lub wręcz otwarcie ignoruje orzeczenie sądu. Prawo polskie przewiduje dla takich sytuacji konkretny mechanizm egzekucyjny.
Zgodnie z art. 113 § 1 Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: k.r.o.): niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz ich dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Zgodnie z art. 113 § 2 k.r.o., kontakty z dzieckiem obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu) oraz bezpośrednie porozumiewanie się, w tym za pomocą środków komunikacji na odległość.
Kluczowe znaczenie ma sformułowanie niezależnie od władzy rodzicielskiej — nawet rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej lub ograniczony w niej co do zasady zachowuje prawo do kontaktów z dzieckiem, chyba że sąd je ograniczył albo zakazał ich (art. 113(2) i 113(3) k.r.o.).
Gdy sąd ustalił kontakty, a jedno z rodziców je utrudnia
Samo ustalenie kontaktów przez sąd (w wyroku rozwodowym, w postanowieniu opiekuńczym albo w ugodzie) nie zawsze wystarcza — problemem bywa ich faktyczne wykonywanie. Ustawodawca przewidział dla takich sytuacji dwuetapową procedurę egzekucyjną w Ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.).
Te same przepisy stosuje się odpowiednio do orzeczenia, w którym sąd ustalił, że dziecko mieszka na zmianę z każdym z rodziców (art. 598(22) k.p.c.) — czyli do opieki naprzemiennej.
Etap pierwszy — zagrożenie zapłatą sumy pieniężnej (art. 598(15) k.p.c.)
Zgodnie z art. 598(15) § 1 k.p.c., jeżeli osoba, pod której pieczą dziecko pozostaje, nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki wynikające z orzeczenia albo z ugody zawartej przed sądem lub przed mediatorem w przedmiocie kontaktów z dzieckiem, sąd opiekuńczy, uwzględniając sytuację majątkową tej osoby, zagrozi jej nakazaniem zapłaty na rzecz osoby uprawnionej do kontaktu z dzieckiem oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku.
Zgodnie z art. 598(15) § 2 k.p.c., analogiczna sankcja grozi w drugą stronę — jeżeli osoba uprawniona do kontaktu z dzieckiem albo osoba, której kontakt zakazano, narusza swoje obowiązki w tym zakresie, sąd zagrozi nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej na rzecz osoby, pod której pieczą dziecko pozostaje. Na postanowienia wydane na podstawie art. 598(15) § 1 i 2 k.p.c. przysługuje zażalenie (art. 598(15) § 3 k.p.c.). Zagrożenie zapłatą może zapaść już w postanowieniu o kontaktach, jeżeli sąd ma uzasadnioną obawę, że ustalenia nie będą przestrzegane (art. 582(1) § 3 k.p.c.).
Etap drugi — nakaz zapłaty (art. 598(16) k.p.c.)
Jeżeli mimo zagrożenia z art. 598(15) k.p.c. osoba zobowiązana nadal nie wypełnia swojego obowiązku, zgodnie z art. 598(16) § 1 k.p.c. sąd opiekuńczy nakazuje zapłatę należnej sumy pieniężnej, ustalając jej wysokość odpowiednio do liczby naruszeń. Sąd może przy tym, w wyjątkowych wypadkach, zmienić wysokość sumy z uwagi na zmianę okoliczności. Zgodnie z art. 598(16) § 2 k.p.c., analogiczna zasada obowiązuje odpowiednio przy zagrożeniu wydanym na podstawie art. 582(1) § 3 k.p.c. Postanowienie w tym przedmiocie podlega zaskarżeniu w drodze zażalenia (art. 598(16) § 3 k.p.c.), a prawomocne postanowienie nakazujące zapłatę stanowi tytuł wykonawczy bez potrzeby nadawania mu klauzuli wykonalności (art. 598(16) § 4 k.p.c.).
Zwrot kosztów przygotowania kontaktu (art. 598(17) k.p.c.)
Jeżeli do kontaktu nie doszło, bo rodzic sprawujący pieczę nie wykonał obowiązków z orzeczenia albo ugody, sąd przyzna uprawnionemu zwrot uzasadnionych wydatków poniesionych w związku z przygotowaniem kontaktu, np. kosztów podróży (art. 598(17) § 1 k.p.c.). Zasada działa też w drugą stronę (§ 2), a prawomocne postanowienie jest tytułem wykonawczym bez potrzeby nadawania klauzuli wykonalności (§ 4).
Ważne zastrzeżenie — wyrok Trybunału Konstytucyjnego
Stosując tę procedurę, trzeba mieć na uwadze istotne zastrzeżenie: Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 22 czerwca 2022 r. (sygn. SK 3/20, Dz.U. z 2022 r. poz. 1371) orzekł, że art. 598(16) § 1 k.p.c. w związku z art. 598(15) § 1 k.p.c. jest częściowo niezgodny z Konstytucją i w tym zakresie utracił moc obowiązującą z dniem 30 czerwca 2022 r. — dotyczy to sytuacji, w której niewłaściwe wykonywanie lub niewykonywanie obowiązków w zakresie kontaktów z dzieckiem wynika z zachowania samego dziecka, niewywołanego przez osobę, pod której pieczą dziecko pozostaje. Innymi słowy — rodzica sprawującego pieczę nie można ukarać finansowo za to, że starsze dziecko samodzielnie i wbrew jego staraniom odmawia kontaktu z drugim rodzicem.
Jak złożyć wniosek o egzekucję kontaktów — krok po kroku
- Sąd: sąd opiekuńczy (wydział rodzinny i nieletnich sądu rejonowego) właściwy dla miejsca zamieszkania dziecka (art. 569 § 1 k.p.c.).
- Załącznik: odpis wykonalnego orzeczenia albo wykonalnej ugody, które określają kontakty (art. 598(19) § 1 k.p.c.).
- Opłata: 100 zł (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
- Dowody naruszeń: daty i opis każdego odwołanego lub utrudnionego kontaktu, wiadomości, potwierdzenia przyjazdu, świadkowie.
- Wysłuchanie: przed wydaniem postanowienia sąd wysłuchuje uczestników (art. 598(18) § 2 k.p.c.).
- Kolejne wnioski: nakazanie zapłaty i każde kolejne postanowienie wymagają osobnego wniosku (art. 598(18) § 1 k.p.c.); jeżeli przez 6 miesięcy od uprawomocnienia ostatniego postanowienia nie wpłynie nowy wniosek, sąd umarza postępowanie (art. 598(20) k.p.c.).
Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?
Postępowanie o egzekucję kontaktów wymaga precyzyjnego udokumentowania naruszeń. Warto skonsultować się z adwokatem od władzy rodzicielskiej i kontaktów, gdy:
- drugi rodzic systematycznie odwołuje lub utrudnia realizację ustalonych kontaktów,
- konieczne jest złożenie wniosku o zagrożenie nakazaniem zapłaty sumy pieniężnej,
- mimo zagrożenia naruszenia nie ustają i trzeba wystąpić o nakaz zapłaty,
- problemem jest niechęć samego dziecka do kontaktu, a nie działania drugiego rodzica,
- potrzebna jest zmiana wcześniej ustalonego sposobu realizacji kontaktów.
Zagadnienia te łączą się często z szerszymi kwestiami z zakresu prawa rodzinnego.
Podsumowanie
Egzekucja kontaktów z dzieckiem przebiega dwuetapowo — od zagrożenia zapłatą sumy pieniężnej, poprzez faktyczny nakaz zapłaty w razie dalszych naruszeń. Kluczowe wnioski:
- prawo do kontaktów z dzieckiem istnieje niezależnie od władzy rodzicielskiej,
- procedura egzekucyjna wymaga najpierw zagrożenia sankcją finansową, a dopiero potem jej faktycznego nałożenia,
- sankcja może dotknąć zarówno rodzica utrudniającego kontakty, jak i rodzica naruszającego zakaz kontaktu,
- po wyroku TK z 2022 r. rodzic nie odpowiada finansowo za samodzielną odmowę kontaktu ze strony dziecka.
Jeśli drugi rodzic utrudnia Ci kontakty z dzieckiem lub potrzebujesz pomocy w przeprowadzeniu postępowania egzekucyjnego, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.
Ciekawostka prawnicza
Odrębny tryb wykonywania kontaktów z dzieckiem (art. 598(15)–598(21) k.p.c.) dodała ustawa z dnia 26 maja 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego; obowiązuje od 13 sierpnia 2011 r. Od początku działa w obie strony: sankcja grozi zarówno rodzicowi, który utrudnia kontakty, jak i osobie uprawnionej do kontaktu albo tej, której kontaktu zakazano, gdy narusza ustalenia.
Najczęściej zadawane pytania
Co do zasady tak — prawo i obowiązek utrzymywania kontaktów z dzieckiem istnieje niezależnie od władzy rodzicielskiej, chyba że sąd wyraźnie ograniczył lub zakazał kontaktów w odrębnym orzeczeniu.
Ustawa nie określa sztywnej kwoty — sąd ustala wysokość sumy pieniężnej indywidualnie, uwzględniając sytuację majątkową osoby zobowiązanej, a następnie nakazuje jej zapłatę odpowiednio do liczby stwierdzonych naruszeń.
Pierwszym krokiem jest złożenie do sądu opiekuńczego wniosku o zagrożenie nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej na wypadek dalszych naruszeń. Dopiero gdy to nie poskutkuje, można wystąpić o faktyczny nakaz zapłaty.
Nie w każdym przypadku — po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 czerwca 2022 r. (SK 3/20) sąd nie może nakazać zapłaty, jeżeli niewykonywanie obowiązku wynika z zachowania dziecka, niewywołanego przez rodzica sprawującego nad nim pieczę.
Nie — prawomocne postanowienie nakazujące zapłatę stanowi tytuł wykonawczy bez konieczności nadawania mu klauzuli wykonalności, co przyspiesza faktyczne wyegzekwowanie należnej kwoty.
Do sądu opiekuńczego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka (art. 569 § 1 k.p.c.). Do wniosku dołącza się odpis wykonalnego orzeczenia albo ugody o kontaktach (art. 598(19) § 1 k.p.c.), a opłata stała wynosi 100 zł (art. 23 pkt 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
Tak. Jeżeli kontakt nie doszedł do skutku, bo rodzic sprawujący pieczę nie wykonał obowiązków z orzeczenia lub ugody, sąd przyzna uprawnionemu zwrot uzasadnionych wydatków poniesionych na jego przygotowanie (art. 598(17) § 1 k.p.c.). Prawomocne postanowienie jest tytułem wykonawczym bez klauzuli wykonalności.
