Czym jest wspólność majątkowa i kiedy ustaje?
Z chwilą zawarcia małżeństwa, jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy), powstaje między nimi z mocy prawa wspólność majątkowa. Zgodnie z art. 31 § 1 Ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. — Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: k.r.o.), wspólność ustawowa obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny), natomiast przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.
Zgodnie z art. 31 § 2 k.r.o., do majątku wspólnego należą w szczególności: wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego i osobistego, a także środki zgromadzone na rachunkach funduszy emerytalnych każdego z małżonków.
Wspólność majątkowa ustaje m.in. na skutek rozwodu, separacji, ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków, ogłoszenia jego upadłości albo zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej. Od tego momentu małżonkowie stają się współwłaścicielami majątku wspólnego w częściach ułamkowych — i dopóki nie przeprowadzą jego podziału, żadne z nich nie może samodzielnie rozporządzać poszczególnymi składnikami tego majątku.
Zasada równych udziałów i wyjątek od niej (art. 43 k.r.o.)
Zgodnie z art. 43 § 1 k.r.o.: oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Jest to zasada podstawowa — niezależnie od tego, kto faktycznie zarobił więcej w trakcie trwania małżeństwa.
Od tej zasady istnieje jednak istotny wyjątek. Zgodnie z art. 43 § 2 k.r.o., z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w jakim każde z nich przyczyniło się do powstania tego majątku. Uprawnienie to, po śmierci małżonka, mogą wyjątkowo wykonać także jego spadkobiercy — ale tylko wtedy, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa, o rozwód albo wystąpił o separację. Co istotne, zgodnie z art. 43 § 3 k.r.o., przy ocenie stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym — a więc np. praca małżonka niepracującego zarobkowo, a zajmującego się domem i dziećmi, jest w pełni brana pod uwagę.
Rozliczenie nakładów i wydatków (art. 45 k.r.o.)
Podział majątku to nie tylko podział składników majątkowych, ale też rozliczenie wzajemnych świadczeń między majątkiem wspólnym a osobistym każdego z małżonków. Zgodnie z art. 45 § 1 k.r.o., każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty — z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód. Może też żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Nie można natomiast żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły one wartość majątku w chwili ustania wspólności.
Zgodnie z art. 45 § 2 k.r.o., zwrotu tych nakładów dokonuje się co do zasady dopiero przy podziale majątku wspólnego, choć sąd może nakazać wcześniejszy zwrot, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.
Odesłanie do przepisów o dziale spadku (art. 46 k.r.o.)
Zgodnie z art. 46 k.r.o., w sprawach nieuregulowanych wprost w przepisach o wspólności majątkowej, do majątku, który był objęty wspólnością, jak i do jego podziału stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Oznacza to, że wiele reguł proceduralnych dotyczących sposobu podziału majątku (podział fizyczny, przyznanie składnika jednemu z małżonków ze spłatą, sprzedaż) jest analogiczne do zasad stosowanych przy dziale spadku.
Postępowanie sądowe o podział majątku wspólnego (art. 566–567 k.p.c.)
Zgodnie z art. 566 Ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. — Kodeks postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.), w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a jeżeli wspólność ustała przez śmierć jednego z małżonków — sąd spadku.
Zgodnie z art. 567 § 1 k.p.c., w tym samym postępowaniu sąd rozstrzyga również o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz osobistego (lub odwrotnie) podlegają zwrotowi. Jeżeli między małżonkami istnieje spór co do ustalenia nierównych udziałów, sąd może w tym przedmiocie wydać postanowienie wstępne (art. 567 § 2 k.p.c.). Zgodnie z art. 567 § 3 k.p.c., do całego postępowania o podział majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku.
Kiedy warto skonsultować się z adwokatem?
Podział majątku wspólnego bywa jednym z najbardziej spornych elementów rozstania małżonków. Warto skonsultować się z adwokatem od podziału majątku, gdy:
- chcesz ustalić, czy w Twojej sprawie zachodzą podstawy do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym,
- istnieje spór co do wysokości nakładów poczynionych z majątku osobistego na wspólny (lub odwrotnie),
- w skład majątku wspólnego wchodzi nieruchomość, przedsiębiorstwo lub inne trudne do podzielenia składniki,
- planujesz przeprowadzić podział majątku już w toku sprawy rozwodowej,
- drugi małżonek utrudnia dobrowolne porozumienie co do podziału.
Podział majątku bywa też przeprowadzany równolegle ze sprawą rozwodową.
Podsumowanie
Podział majątku wspólnego to odrębne postępowanie, które porządkuje sytuację majątkową byłych małżonków po ustaniu wspólności ustawowej. Kluczowe wnioski:
- co do zasady małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym,
- z ważnych powodów możliwe jest ustalenie nierównych udziałów, z uwzględnieniem także pracy przy wychowaniu dzieci i w gospodarstwie domowym,
- w postępowaniu rozlicza się także wzajemne nakłady między majątkiem osobistym a wspólnym,
- do podziału majątku stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku.
Jeśli potrzebujesz pomocy w przeprowadzeniu podziału majątku wspólnego, zachęcamy do kontaktu z kancelarią adwokacką.
Ciekawostka prawnicza
Zasada uwzględniania pracy w gospodarstwie domowym i przy wychowaniu dzieci przy ustalaniu udziałów w majątku wspólnym została wprowadzona do polskiego prawa jeszcze w latach 70. XX wieku — stanowiła wówczas nowatorskie rozwiązanie, doceniające niematerialny wkład małżonka niepracującego zawodowo w budowanie majątku rodziny. Rozwiązanie to wyprzedziło swoją epokę na tle wielu ówczesnych systemów prawnych w Europie, w których praca domowa długo pozostawała prawnie niedostrzegana przy podziale majątku małżeńskiego.
Najczęściej zadawane pytania
Nie — dział majątku wspólnego może zostać przeprowadzony w dowolnym momencie po ustaniu wspólności majątkowej, a nawet wcale, jeśli byli małżonkowie nie widzą takiej potrzeby.
Co do zasady tak — oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Z ważnych powodów, przy uwzględnieniu stopnia przyczynienia się do powstania majątku, sąd może jednak ustalić udziały nierówne.
Tak — przy ocenie stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego ustawa nakazuje uwzględniać także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.
Co do zasady tak — można żądać zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku osobistego na majątek wspólny, zazwyczaj rozliczanych dopiero przy podziale majątku.
Właściwy jest sąd miejsca położenia majątku, a jeżeli wspólność ustała wskutek śmierci jednego z małżonków — sąd spadku prowadzący postępowanie spadkowe po zmarłym małżonku.